ملا اسماعيل را از اساتيد آقا على به حساب آورد . « 1 » با اينكه آقا على در آثار خود چند بار از ملا مصطفى قمشه‌اى ( مصطفى الحكماء ) مطلب نقل كرده « 2 » ، اما هرگز از او به عنوان استاد تعبير نكرده است ، حال آنكه در همانجا از ملا جعفر به عنوان سندنا و استادنا ياد مىكند . بسيار مستعبد است كه آقا على از شاگردان مصطفى الحكما بوده باشد . « 3 » 4 . تدريس و شاگردان حكيم مؤسس آقا على حدود چهل سال در حوزهء تهران به تدريس فلسفه اشتغال داشته است . حدود هفت سال در مدرسهء قاسم خان - در ارك دار الخلافه « 4 » - مدتى نيز در منزل خود فلسفه تدريس مىكرد « 5 » و بيش از بيست سال مدرس رسمى مدرسه سپهسالار بوده است . « 6 » آقا على جامع معقول و منقول بود و در هر دو رشته تدريس مىكرد ، هرچند شهرت و تخصص او در فلسفه است . محمد حسن خان اعتماد السلطنة در المآثر و الآثار در اين‌باره نوشته است : « تدريس مدرسهء مرحوم ميرزا محمد خان سپهسالار قاجار واقع در دارالخلافهء طهران به او متعلق مىباشد . در معقول و منقول از جملهء فحول معدود است ، هم در حكمت متعاليه تدريس مىنمايد و هم در كتب فقه استدلالى . » « 7 » در طرائق الحقائق دربارهء تدريس آثار آقا على آمده

--> ( 1 ) . استاد سيد جلال الدين آشتيانى در مقدمهء الشواهد الربوبية ( صفحهء صد و بيست و پنج ) نوشته است : « آقا على حكيم از تلاميذ آخوند ملا آقا ، ملا عبد الله ، ملا محمد جعفر لنگرودى و ملا اسماعيل و آقا ميرزا حسن نورى و ملا مصطفى قمشه‌اى ( مصطفى الحكما ) است . » اگر مراد از ملا اسماعيل ، محمد اسماعيل بن محمد سميع درب كوشكى واحد العين اصفهانى باشد و بنابر تحقيق دقيق استاد سيد جلال الدين همايى سال وفات وى را حدود 1243 بدانيم ، آقا على به لحاظ سنى نمىتواند از محضر ملا اسماعيل استفاده كرده باشد . به‌هرحال استاد آشتيانى در مورد تلمذ آقا على در محضر ملا اسماعيل و ملا مصطفى سندى اقامه نكرده‌اند . ( 2 ) . رسالة فى مباحث الحمل و رسالة فى الوجود الرابط ؛ جلد دوم مجموعه مصنفات . ( 3 ) . دكتر مصطفى محقق داماد ، در مقاله نخبگان علم و عمل ( نامه فرهنگستان علوم ، شمارهء 4 ) ميرزا حسن چينى معروف به مولانا و ميرزا آقا نهاوندى را در سلسله اساتيد آقا على مدرس ذكر كرده است . در المآثر و الآثار در تراجم اين دو عالم هيچ اشاره‌اى به تلمذ آقا على نزد ايشان نشده است . بر اين ادعا سند ديگرى نيز ارائه نشده است . با توجه به همزمانى ميرزا حسن چينى و ميرزا حسن نورى تلمذ آقا على نزد ايشان محتمل است ، اما عدم اشاره به نام وى در رسالهء سرگذشت و رسالهء تاريخ حكما اين احتمال را تضعيف مىكند . ( 4 ) . رساله سرگذشت ، جلد سوم مجموعه مصنفات حكيم مؤسس . ( 5 ) . كنت دوگوبينو ، مذاهب و فلسفه در آسياى ميانهء ، فصل چهارم . ( 6 ) . رسالهء سرگذشت . ( 7 ) . چهل سال تاريخ ايران در دورهء پادشاهى ناصر الدين شاه ، جلد اول ، المآثر و الآثار ، تأليف محمد حسن خان اعتماد السلطنه ، به كوشش ايرج افشار ، تهران ، 1363 ، ص 211 .